Kara umowna została uregulowana w przepisach kodeksu cywilnego jako dodatkowe zastrzeżenie
umowne. Wprowadza się ją dobrowolnie w celu wzmocnienia węzła obligacyjnego pomiędzy
stronami. W związku z pieniężną formą, stanowi gwarancję spełnienia świadczenia przez dłużnika.
Co ważne, jeżeli przybrałaby postać świadczenia niepieniężnego, to nie stanowiłoby ono kary
umownej.

Karę umowną można zastrzec na wypadek niewykonania bądź nienależytego wykonania umowy.
Przy czym musi ono wynikać z winy dłużnika, nie mają tu zastosowania sytuacje od niego niezależne.
Wierzyciel natomiast nie jest obowiązany do udowodnienia wysokości poniesionej szkody.

Z niewykonaniem umowy mamy do czynienia wówczas, gdy przedmiot jej nie został zrealizowany,
nie osiągnięto celu przyświecającemu danemu stosunkowi umownemu, objęte umową świadczenie
nie zostało spełnione.

Za to nienależyte wykonanie umowy ma miejsce, gdy świadczenie zostało spełnione przez dłużnika,
ale nie jest prawidłowe, odbiega od świadczenia przewidzianego treścią zobowiązania. Rozumie się
przez to problemy z jakością czy terminowością.

Jedną z możliwych form zastrzeżenia kary umownej w związku z niewykonaniem umowy jest
zastrzeżenie jej na wypadek odstąpienia od umowy. Odstąpienie od umowy powoduje, że zwłoka
lub opóźnienie przekształca się w stan niewykonania zobowiązania. Nie ma tu znaczenia czy dłużnik
chociażby częściowo przystąpił do realizowania zawartych w niej postanowień.

Nie istnieje możliwość kumulowania kar umownych za jedno niespełnione świadczenie. Strona
umowy nie może jednocześnie dochodzić kary przewidzianej na wypadek odstąpienia od umowy i z
tytułu zwłoki lub opóźnienia jako jednej z postaci nienależytego wykonania zobowiązania.

Obejściem tej zasady może być tylko postanowienie umowne. Chodzi o sformułowanie zastrzeżenia,
że w sytuacji odstąpienia od umowy kara umowna za nienależyte wykonanie zobowiązania
pozostanie w mocy.

Możliwość zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia została wyrażona w przepisach,
jednak czy ma znaczenie powód odstąpienia?

Przepisy kodeksu cywilnego wskazują, że nienależyte wykonanie bądź niewykonanie może dotyczyć
tylko świadczenia o charakterze niepieniężnym. Mowa tu o podjęciu sprecyzowanego w umowie
działania np. wykonania pewnych prac w danym terminie.

Jednak czy istnieje możliwość zastosowania powyższych przepisów, tak aby zastrzec karę
umowną za wypowiedzenie umowy na skutek zwłoki w wypłacie wynagrodzenia będącego
świadczeniem pieniężnym?

Odpowiedź na to pytanie znajduje się w Uchwale 7 sędziów Izby Cywilnej SN z 20 listopada 2019 r.,
o sygn. III CZP 3/19:

“w każdym wypadku gdy w umowie zastrzeżono karę umowną na wypadek odstąpienia od umowy należy najpierw ustalić w związku z niewykonaniem /nienależytym wykonaniem jakiego obowiązku: pieniężnego czy niepieniężnego doszło do odstąpienia od umowy i wskazuje się, że żądanie zapłaty kary umownej można uznać za zasadne jedynie wtedy, gdy chodziło o uchybienie zobowiązaniu niepieniężnemu, a jeżeli uchybienie polegało na naruszeniu obowiązku pieniężnego przeszkodę dla uwzględnienia powództwa o zapłatę takiej kary umownej stanowi bezwzględnie obowiązujący art. 483 k.c.”

Tak więc kara umowna może zostać nałożona tylko w związku z niespełnieniem świadczenia o
charakterze niepieniężnym. Wynika to z tego, że za zwłokę w zapłacie zobowiązania naliczane są
ustawowe odsetki za opóźnienie i to one pełnią w tym przypadku funkcję represyjną.

Należy podkreślić, że z uwagi na powszechną praktykę zastrzegania w umowach kary umownej na
wypadek odstąpienia od umowy, mimo jasnego zapisu znajdującego się w kodeksie cywilnym,
ujednolicenie wykładni i stosowania prawa w tym zakresie miało istotne znaczenia. Pomoże to
bowiem walczyć z niedozwolonymi postanowieniami umownymi.